Javier Cercas külliyatına nitelikli bir katkı: Işığın Suratı

Javier Cercas külliyatına nitelikli bir katkı: Işığın Suratı

Javier Cercas, bugünlerde ismini en çok duyduğumuz müelliflerden. ‘Kiracı’, ‘Saplantı’, ‘Sınırın Yasaları’ ve ‘Salamina Askerleri’yle Türkiye’de belli bir okur kitlesi oluşan müellifin -özellikle ‘Sahtekâr’ın Türkçeye kazandırılmasından sonra- farklı çevrelerden de ilgi gördüğü aşikâr. Bunun sebebinin Cercas’ın tecrübelerini aktarırken tercih ettiği metodun okurda çarçabuk karşılık bulması olduğu kanaatindeyim. Âlâ bir kıssa anlatıcısı o. Gerçeği kurgularken kaydettiği bütün evreleri okuruyla paylaşıyor, otobiyografik ögeleri anlatısına ustalıkla yerleştiriyor, metinlerindeki ‘merak ögesini’ her vakit önemsiyor ve canlı tutuyor. Bu noktada Cercas külliyatının tamamlanması için büyük emek veren Gökhan Aksay’ın ihtimamlı, akıcı ve tertemiz çevirilerini ayrıyeten vurgulamak gerek. Aksay, ‘Işığın Hızı’nın başında yer alan notunda (“Javier Cercas Metinlerine Gönül Veren Birinin Notu”) şöyle diyor:

“Türkçeleştirirken, Javier Cercas’ın, kendini tabir etme anlamın­da müelliflik kurumunu bütünüyle reddeden, kendisinden kaçıp kurtulmak, olduğundan öteki birisi olmak için yazdığını, aşikâr bir ben pozisyonuna yerleştirilemeyecek kadar ‘çehresiz’ biri olarak yazmaya itina gösterdiğini lisana getiren Foucault’nun müsaadeden gi­derek uğradığı -arkasından kim bilir diğer hangi diyarlara yelken açacağı- bir liman üzere hissettim Işığın Hızı’nı.”

MUHARRİR, ÖTEKİ BİR ŞEY OLAMAYANDIR

Bir muharrir olma hayaliyle yaşayan anlatıcı ile Rodney Falk’un kesişen yolları tayin ediyor ‘Işığın Hızı’nın mukadderatını. Kitabın giriş cümleleri hem anlatıcı hakkındaki birinci izlenimlerimizi oluşturması bakımından hem de aslında öykünün gidişatına işaret eden yapısıyla epey önemli. ‘Yalancı bir hayat’ sürdüğünü söylüyor anlatıcı, ‘sahici olanından daha gerçek olsa da’ gözlerden uzak bir hayat. Bu cümleleri kitabın son kısmında de yineleyecek, lakin kıssadaki tüm boşluklar dolduktan sonra. Cercas, okurunu, şimdiden geçmişe hakikat bir seyahate çıkarıyor. Şimdi müellif olmadığı, İspanya’dan Amerika’ya uzanan günlere götürüyor.

Rodney Falk, anlatıcının hayatına bir Orta Amerika kenti olan Urbana’ya asistanlık bursu vasıtasıyla gitmesi üzerine dahil oluyor. Bahsi geçen üniversite, müellif Cercas’ın iki sene misyon yaptığı Illi­nois Üniversitesi. Burada tıpkı odayı paylaşmaları ve gerçekleştirdikleri edebiyat sohbetleri, bu ikilinin yakınlık kurmasını sağlayan ögeler. Bu sohbetler sırasında birçok muharrire ve birçok yapıta gönderme yapıyor Cercas. Bilhassa Rodney’in fikirlerini aktarıyor. Aslında onu müellifler ve kitaplar hakkındaki cümleleriyle tanıyoruz demek mümkün, biraz da ‘ukala’ olarak değerlendirilebilecek tutumuyla. Cercas’ın Falk hakkındaki izlenimlerine baktığımızda ise; üniversitede neredeyse yapayalnız olduğunu, bir gözünde bantla dolaşmasının ona gizemli bir hava verdiğini, bulunduğu ortamlarda alışılmamış davranışlarının olduğunu ve birtakım hareketlerinin de huzursuz edici bir etki bıraktığını görüyoruz.

Ayrıyeten anlatıcının Urbana’ya yerleşmesinin sebebi de dikkat cazip: Hayalini kurduğu müellifliği yapamaması, zira bu biçimde geçinmesinin mümkün olmaması. İspanya’da ‘berbat bir daire’yi paylaştığı, ressam olmayı arzulayan arkadaşı Marcos için de geçerli bu durum. Sanatın en azından yolun başındayken karın doyurmadığına, sanatçı olma yolunda çekilen sancılara işaret etmiş Cercas.

Rodney ve anlatıcı ortasındaki en ilgi cazip diyalogların, müelliflik üzerine fikirlerinin tam manasıyla ‘çarpıştığı’ diyaloglar olduğunu söyleyebilirim. Bu kısımlarda Rodney bir öğretmen, Cercas ise bir öğrenci edasında. Müellif kimdir, ne anlatır ve nasıl anlatmalıdır üzere soruların yanıtlarının arandığı sayfalarda, anlatıcının bir roman üzerinde çalıştığını öğreniyoruz. İkilinin sohbetlerini muharrirler ve kitaplardan direkt ‘yazarlık’ ve ‘kurmaca’ya yönlendiren de bu oluyor. Rodney, kıssaların varlığına değil, anlatıcıların varlığına inanıyor. Anlatıcı, gerçek edebiyatın muharririn kimliğini gizlediğini düşünüyor; Rodney ise muharririn kendinden fazlaca kelam etmesinin kendini gizlemenin en uygun yolu olduğunu. “Bir romanda anlatılmayan şey, anlatılandan her vakit daha değerlidir.” (s. 55) diyen Rodney, anlatıcının anlattıklarıyla (yazdıklarıyla) değil, anlatmadıklarıyla (yazmadıklarıyla) ilgileniyor. Böylelikle edebiyatın sükuta dayanan tarafını de işaret ediyor. Bu tartışmaların yer aldığı sayfalar, okurların zihnine kazınacak cümleler barındırması bakımından epeyce varlıklı.

Yazdıklarınız hakkındaki birinci değerlendirmenin şöyle bir sözden ibaret olduğunu düşünün: “İğrenç.” İşte bu türlü bir reaksiyon veriyor Rodney, anlatıcının yazdıklarını okuduktan sonra. Yazarlığın ‘lanet bir iş’ olduğunu da ekliyor. İlerleyen satırlarda, neye uğradığını şaşıran, tahminen de Rodney’in ukala hallerinden çoktan bıkmış olan anlatıcının bir yanıyla onu hayli önemsediğini hissediyoruz. Tansiyonun yükseldiği kısımda Rodney’in lisanından dökülen bir cümle, hayli dikkat alımlı: “Bilmiyo­rum, tahminen de sadece öbür bir şey olamayanların muharrir olması gerekiyor.” (s. 58)

Rodney’in bahsettiği lanet, muharririn ‘gördükleriyle’ bağlantılı. Sıradan bir insanın sırf bakmakla yetindiği şeyleri görmekten kelam ediyorum. Muharrir, problemleri çözen değil, onları daha da karmaşık hâle getiren; kimsenin görmeyi beceremediklerini gören, bilhassa kimsenin görmek istemediklerini görülebilene çevirendir. Bu nedenle yaptığı iş, lanetli ve sevimsiz bir iştir. Öte yandan, Rodney’in, yazarlığa istekli ‘genç Cercas’ı uyardığını da görüyoruz. Bilhassa ‘şöhret’ ve ‘başarının laneti’ konularında. Hatta bir Oscar Wilde alıntısı da yerleştirmiş Cercas metnine: “Hayatta iki trajedi vardır. Biri, dilek ettiğin şeyi başaramamak; oburu ise onu başarmak.” Anlatıcı bu kelamı duyduğunda, tam o anda, bunu gereğince özümseyemez. Lakin vakitle nitekim düşecektir muvaffakiyetin ağına. Onun getirdikleriyle dönüşecek, götürdükleriyle ise apayrı bir insan olacaktır. ‘Işığın Hızı’nın en ilgi cazibeli niteliklerinden biri de bu: İnsanın muvaffakiyetle imtihanı.

Kitabın isminin da ‘yazmak’la ilişkili olduğunu belirtmek gerek. ‘Işığın hızı’ ile tanımlanan, yazma aksiyonunun ta kendisi… Cercas, insanın ışığın suratına erişebilirse veya ışıktan daha süratli yol almayı başarabilirse geleceği gördüğünü hissedeceğini vurgulamış. Bu vurguyu hem anlatıcı hem de Rodney üzerinden gerçekleştirmiş. En sonunda, anlatıcının ışığın suratına ‘yazarak’ yaklaştığını anlıyoruz. Ayrıyeten ‘hız’ sözü, kitapta bir ‘leitmotiv’e dönüşecek kadar fazla kullanılmakta. Bilhassa anlatıcının şöhrete kavuştuğu devrin anlatıldığı kısımlarda ‘hız’ kitaba her manada sızıyor ve bu kısımlar anlatıya farklı bir ivme kazandırıyor.

VİETNAM: GERÇEĞİN GEÇERSİZLİĞİ VE VEFATA HÜKMEDENLER

Rodney’in gizemli geçmişinin açığa çıkmasıyla anlatıya değişik ve üniversal bir problem dahil oluyor: Savaşmak ve öldürmek. Cercas, Vietnam Savaşı üzerinden insanın vefata nasıl hükmettiğine ve bunu yaparak kendini bir İlah üzere hissettiğine odaklanmış. Aslında kitabın birinci kısmında Rodney’in Zippo’sunu anlatıcıya uzattığı sahnede bir ipucu yer alıyor. Bu Zippo’da büyük harflerle kazınmış Vietnam sözü göze çarpıyor. Öte yandan Rodney’e miras kalan göz bandı da bir ipucu olarak kıymetlendirilebilir.

Vietnam ve orada yaşananlar, herkese ve her şeye ‘yabancı’ üzere yaşayan bir insanın, Rodney’in babasına yazdığı mektuplar aracılığıyla aydınlanıyor. Bu mektupların anlatıcının eline geçmesi ise bir tesadüfe bağlı değil. Rodney’in bir anda ortadan yok olmasının üzerine onun ‘baba evi’ne gidiyor anlatıcı ve vakit içinde bu babadan gelen bir telefon sonucunda gerçekleştirdiği ikinci ziyarette teslim ediliyor mektuplar kendisine. Bu mektuplar savaşa katılan Rodney ve kardeşi Bob’un babalarına gönderdiği haberlerden ibaret. Cercas’la birlikte evvelce Rodney’in bir savaş aksisi olduğunu, sonra ani bir kararla savaşa katıldığını, kardeşi Bob’un hayatını kaybettiğini öğreniyoruz. Mektupların en önemli yanı ise Rodney’in geçirdiği değişimi yansıtması ve aslında ‘gerçek’ zannedilen şeylerin bir illüzyondan ibaret olduğunu apaçık ortaya koyması.

Rodney’in tasvir ettiği tabloyu şu halde özetlemek mümkün: Ortada bir savaş yok. Düşman yok. ‘Kahramanlık’ kelam konusu değil. Emel da yok. Savaşlar kazanmak için yapılır, lakin bu savaş sırf öldürmek için yapılıyor. Bütün askerler bu durumun farkında. Kimse sorgulamıyor, anlamaya çalışmıyor. Sadece öldürüyor. Kimsenin gerçek olanı lisana getirmeye cüreti de yok, niyeti de. Ne kadar öldürürsen o kadar kârlısın. Niçin öldürdüğün hakkında ise ufacık bir fikrin yok. Ama her vefatta, ölen sen olmadığın için memnunsun. Hepsi bu.

Cercas, Rodney’in fikirlerinin tamamıyla değiştiğini, ‘öldürmeyi’ bir hak olarak gördüğünü, hatta öldürürken nihayet kıymetli bir şey yapıyor hissine kapıldığını anlattığı kısımda da ‘hız’a vurgu yapmış:

“…olabildiğince büyümek, yayılmak, uzamak için, o öldüren insanların yüzünde gördüğüm vecde gelene, kutsanmış olana has ifadeyi yakalaması için, kendini derinlemesine tanıması ve savaşın imkân tanıdığı ölçüde uzağa gidebilmesi için, herkesin öldürme hakkına sahip olması gerektiğini düşünüyorum, ve savaş çok öteye, çok süratli gitme imkanı verir, daha da öteye, daha da süratli, daha süratli, daha süratli, daha süratli, o denli bir an gelir ki her şey apansız hızlanır, bir aydınlanma olur, yüksekliğin verdiği baş dönmesi, şuur kaybı, yakıcı bir muhakkak, şayet ışıktan daha süratli yol almayı başarabilir­sen geleceği göreceğini hissedersin. Keşfettiğim şey işte bu.” (s. 103)

‘SAHİCİ OLANINDAN DAHA GERÇEK BİR ROMAN’

Anlatıcının ünlü bir müellif olduktan sonra altüst olan hayatı ve Rodney’in intiharı… İşte bu ikisi, yeni bir kitabın doğuşunu hazırlayan ögeler. Rodney’in öyküsünü yazmak isteyen ancak bunu kıssanın karanlık kalan kısımlarını aydınlatmadan başaramayacağına inanan anlatıcı, Rodney’in temelli gidişiyle ‘sahici olanından daha gerçek bir roman’ yazarak bir ‘borç’ ödemeye karar veriyor. ‘Sahici olanından daha gerçek olsa da’ aslında bir palavradan ibaret olan (kendi) hayatına benzeyecektir bu roman.

Rodney ve anlatıcı ortasındaki bağı ve benzerliği en derinden hissettiğimiz ân, anlatıcıyı Rodney’in konutunda gördüğümüz ân. Bir yapbozun eksik modülü yerine oturuyor güya bu sahnede. Anlatıcı hayatta, ancak eşini ve çocuğunu kaybetmiş. Rodney artık yok, ama eşi ve çocuğu hayatta. Anlatıcı bir çeşit ‘yerine koyma’ hissine kapılsa da bunun hiçbir vakit gerçekleşemeyeceğini anladıktan sonra yapabileceği en uygun şeye, yazmaya dönüyor. Ve biz okurlar da ortada şimdi somut bir kitap olmasa da Rodney’in öyküsünün yaşatılacağını anlıyoruz. Elbette Cercas tarafından, ‘Işığın Hızı’nda…

‘Işığın Hızı’, Cercas külliyatının bir modülü, çeviri edebiyata nitelikli bir katkı. Anlatım stiliyle, odaklandığı sorunlarla, bilhassa gerçeklik ve geçersizlik ortasındaki bağa yaptığı vurguyla tam bir Javier Cercas yapıtı. Bir kitabı müellifinin sesiyle okumanın hem bir avantaj hem de müthiş bir dezavantaj yaratma mümkünlüğü varken yazar-metin-okur ortasındaki dengeyi ustalıkla kuruyor Cercas. Kaleminin özgünlüğünü bir sefer daha ortaya koyuyor. Tam da bu nedenle ‘Işığın Hızı’nın okurunu bulacağı aşikâr.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

php shell shell indir hacklink cialis fiyat viagra sipariş vigrande kamagra jel viagra fiyat hacklink cialis fiyat lidyabet slotbar grandpashabet