Bir trafik kazası ve bir Dengbêjlik yapıtı

Bir trafik kazası ve bir Dengbêjlik yapıtı

Nevzat Eminoğlu

n.eminoglu@alparslan.edu.tr

Bu yazımızda Kürt dengbejlik edebiyatı ile ilgili kısa bir bilgilendirmeden sonra 4 Aralık 1985 tarihinde Muş’un Bulanık/Kop ilçesinde kısmen kendim de şahit olduğum feci bir trafik kazası üzerine söylenmiş bir dengbejlik yapıtını kıymetlendirmeğe çalışacağız.

Klasik periyotta medreselerin kaynaklık ettiği güçlü yazılı Kürt edebiyatından farklı olarak, “dengbejlik” daha çok kelamlı halde yaygınlık kazanmıştır. Kürt Dengbêjlik edebiyatı Türk Aşık edebiyatı üzere bir halk edebiyatı koludur. Muş Alparslan Üniversitesi’nden Doç. Dr. Canser Kardaş doktora tezini bu iki edebiyatın karşılaştırması üzerine yapmış, ‘Aşığın Sazı Dengbêjin Sesi’ ismi ile kitaplaştırmış.

Dengbêjlik yapıtları, içeriğine nazaran “destan”, “lawik/aşk”, “şer/kahramanlık”, “dilok/güzellik, “lawij/dinî”, “heyranok/sevgi, doğa”, “bêlîte/coşku”, “zêmar/ağıt, mersiye”, “payizok/hasret” formunda çeşitlere ayrılmaktadır. Bu edebi cinsin icracıları şayet başka dengbêjlerin yapıtlarını, diğer bir deyişle usta yapıtlarını yetkince ve toplumun beklentisini karşılayacak biçimde icra etmekle yetiniyorsa “dengbêj”dir. Bununla bir arada kendisi şahsen şiir oluşturup (jiberxwederxistin) klam yapabiliyor ise – bilhassa serhat yöresinde – “şair dengbêj” olarak isimlendirilir. Bu ise dengbêjlik edebiyatında üstün bir dereceyi söz etmektedir.

Kürt dengbêjlik edebiyatında bayan dengbêjler de isminden kelam ettirmiştir. Dengbêj Meryem Xan, Dengbêj Bedewê, Dengbêj Gulê üzere… Kürt Dengbejlik edebiyatında birebir vakitte Ermeni dengbêjler de seslerini duyurmuşlardır. Eski devirlerden beri Kürt coğrafyalarında Ermeniler Müslümanlarla komşu olarak yaşamıştır. Kürtçe, bölgede periyodun eğitim kurumları olan medreselerin genel ve yaygın eğitim lisanı ve ortak toplumsal bağlantı aracı olduğundan, öteki topluluklar tarafından doğal biçimde öğrenilmiş ve kullanılmıştır.

Kelamlı bir anlatı geleneğine dayanan bu tradisyon, toplumsal bellek ve hafızayı oluşturduğu üzere kelamlı tarihe ve geleneğin aktarılmasına da kaynaklık etmektedir. Birbirinden uzak coğrafyalarda yaşayan birebir toplumun fertleri ortasında lisan ve his birliğini sağlayan kıymetli bir dinamiktir tıpkı vakitte.

Dengbêjlik yapıtları televizyonlarda tanınan ve ilgi cazip programların başında gelmektedir. Dengbêjlerin yıllar öncesine ilişkin eski kasetleri/kayıtları toplumsal medya ağları olan Youtube vs. kanallarda yüz binlerce tıklanma/dinlenme rekorları kırarak takip edilmektedir. Hatta milletlerarası üne sahip Reso, Şakiro ve Zahiro üzere efsanevi dengbejlerin yapıtları, milyonları aşan takipçi kitlesine ulaşmış durumdadır. Ülkemizin, 2000’li yılların başında askeri vesayete dayalı inkârcı ve tek tipçi eski Türkiye zihniyetinden kurtulması sonucu Kürtçe’nin kendi üzerindeki yasaklamaları parçalaması ile Dengbêjlik edebiyatı üniversitelerimizin akademik araştırmalarına ve birçok yüksek lisans – doktora tezine de mevzu olmaktadır.

Dengbêj, her türlü mevzuyu işleyip ses ve kelama dayalı sanatına içerik yapabilir. Toplumu etkileyen olaylar; örneğin aşklar, şenlikler, ayrılıklar, savaşlar, göçler, sürgünler, aşiret çekişme ve rekabetleri vb. olabildiği üzere tabiat olayları; örneğin baharın gelişi ve hoşluğu, yaylalar, sular, ovalar, zelzele, sel baskınları, heyelan, çığ düşmesi, suda boğulmalar vb. de olabilir. Dengbêjlik sanatının icracısı olan dengbej bu üzere değişik hususları seslendirip işlerken her vakit topluma, tabiata ayna meblağ. Dengbêj olgu ve olayları yapıtına yansıtmak suretiyle kelamlı tarih kaynağı, geleneğin aktarıcısı ve anlatıcısı rolünü üstlenerek toplumsal bellek ve hafızayı da oluşturur. Dengbêji toplumda saygın hale getiren ve adeta efsanevi bir fenomene dönüştüren nedenlerin başında, sesi ve kelamı bir sanat enstrümanı üzere ustalıkla kullanması ile olayları resmetmesi gelmektedir.

Aşağıda metin ve kelamlı kaydını örnek olarak vereceğimiz dengbêjlik yapıtı, 4 Aralık 1985 tarihinde Muş’un Bulanık/Kop ilçesinde benim de kısmen şahit olduğum feci bir trafik kazası sonucu vefat eden 27 kişi üzerine söylenmiştir. Bu eser, böylelikle toplum hafızasında yer etmiş bir olaya ayna tutarak bunu yeni nesillere aktarma fonksiyonu görmektedir.

O Aralık’ı hiç unutmam. 1985’te Bulanık’ta Ortaokul 1’e gidiyorum. Ofis Mahallesi’nden Muş yolu üzerindeki İmam Hatip’e her gün iki sefer gidip gelirdik. O yıl Kasım’dan beri kar yağmış, kara bir kış karar sürüyordu. Evvelden kar/kış Ekim/Kasım’da başlardı. Onun için yaşlı öz-Muşlular/merkezliler derler ki: “Altı aydır kışımız; kargadır kuşumuz; çortidir aşımız”. “Çorti”, lahanadan yapılan, Kürtlerin “Avsîra kelema” dedikleri sulu lahana yemeğidir. Allah’tan bu yıllarda o denli kışlar yok. Baksanıza 21 Aralık prestijiyle “Çilleyê Zivistanê”, “kışın en dondurucu 40 günü” başladığı halde, Aralık’ımız bahar üzere geçiyor maşallah, bênezer be, neyse… O gün bir zemheri soğuğu var ki yüzümüzü sardığımız halde kirpiklerimiz bile buz tutuyordu. Yollar buz kesilmiş. Soğuktan buz/pus tutmuş ağaçlar beyaza bürünmüşlerdi. O denli bir sis çökmüş ki 10 metre ileriyi göremiyorsunuz. Öğle tekrar okula dönerken hastaneyi geçip eski cezaevinin önüne geldim ki hastaneye yanlışsız gelen ambulansların sesi ile irkildim.

Bulanık’tan 09.15’te çıkan Erzurum otobüsü Malazgirt ovasına inen yolun dönemecinde karşı istikametten gelen Erzurum otobüsü ile baş başa çarpışıyor. 27 kişi vefat ediyor. 34 de yaralı. İki saat ambulans bekliyorlar. Doğal telefon yok. O ortalar yollarda pek otomobil da yok ki haber versinler.

Bu olay “Qezaya Bulanixê/Bulanıktaki Kaza” ismi ile Dengbêjlik yapıtlarına de mevzu oldu. Olayı dengbêjlik yapıtı olarak icra eden, ünlü Bulanık/(Göztepe) Piranlı Şair Dengbej Zahıro’dur/Zahir Koçu. Eser/kılam, Bulanık’tan giden otobüsün sürücüsü ve olayda vefat eden Liz’li Mecit’in o gün gördüğü ve hanımına anlattığı “Binamız yıkılıyordu ve tek bir kolonu ayakta kalıyordu” biçimindeki hayal ile başlar. Mevsim kaidelerini ve otobüs terminalinin atmosferini betimleyen dengbêj, seyahat ortamını da otobüslerin çarpışma anına kadar çarpıcı sözlerle canlandırmaktadır. Otobüslerin içindeki can pazarını aktaran Kekê Zahir, yapıtı üç yaralı yolcu ile olan diyalogla bitirmektedir. Biri akrabamız Aliyê Sofî Ömer’dir. Ali Kaya, ailenin tek erkek evladı olarak yardım ettiği yaşlı anne-babasının kendisini helal etmesini isteyen vasiyetiyle son bulur. Bu vesile ile kazada vefat eden Ali amca ve başka 26 kişiyi rahmetle anıyoruz. Bu linkten dinleyebileceğiniz yapıtın kıymetli pasajları:

Lêlê dayê rebenê sibe ye diçûme Bulanixa şewitî, talî payîz e serê îsnaga, payîza rengîne/ Welatê me Serhed e berfa welatê me dipûdîne/
Mij û dumana korta Bulanixê rûyê erdê tijî kiriye çi bikim qebahetê şofêra tunîne/
Min dît Mecît radibû ji xewa sevimli e/ Digo min îşev gelek xewnên xerab dîne/
Heyran welleh dîregên bînayê me malmîrato ji ber da diketin li ser yek dîregê dimîne/
Îro qudûmê çokên min şikestîne/ Dora Erzurmê ya me ye lê lisana min li çûyînê qet tunîne/
Lêlê dayê Mecîd sar bû mirata otobêsê xatir ji mala xwe xwestî û dîreksiyonê dihejîne/
Şefiq ban kir go Mihemed Elî tu bike qêrîne/
Heçî yolciyê ku diçin Erzurumê bila kesekî li erdê nemine/
Li petrola Hecî Tahirê Licî daye rebenê mazota xwe hiltîne/
Lolo bira siwar bû berê xwe da Erzurumê dilezîne/

Ez bi Bulanix û Milazgirê dikevim li vî banî/
Ew otobusa ku ji kavila Milazgirê derketiye Hecî Abdullah lê siware
teyrê ecel li kêleka wî ye bira ji Milazgirê deranî/
Lo bira tu bala xwe bidê her du otobês li binya Bakımeviya Rustemgêdûkê
bi serî li hevketine van mirata mîna top û tivingan deng deranî/
Heyran qêrînên van mirata ketiye Rasta Mûradê
Gaza Rostemgêdûkê, Sultanli, Dêrik, Xanoxli tev hilanî/
Ez xwe xwar dikim binê otobêsan xûn dikişe ji cinazan mîna çem û kanî/
Ji her du otobêsan bîst û heft kuştî û sî û çar heb birîndar jê deranî/

Heçiyê ku revandin Erzurumê, heçiyê berê wî dane Mûşê,
ew ê dinê dane Bulanixa rengîne/ Min dî sê heb birîndar li wê derê mane/
Zarîna wan erd û esman hildane/ Mane bêxweyî ne/
Çaxê min ji wan pirs kirî: Keko hûn ji kune?
Du hebên wî got:Em xelqê Doxubazîdê birawo ne em Ululuğu ne/
Min ji ewê dinê pirs kir: Keko tu ji kuyî? Got: Tu bidî xatirê navê Xwedê ji du ciya pişta min şikestiye, hêta min a rastê birîndar e, halê min ji ber tunîne/
Navê min Elî ye. Ez lawê Hecî Emer im. Mala min li Hemzeşêxê dimîne/
Ez îro çawa bikim ji min pêştir kesê min di mal da tunîne/
Bira dê û bavê min heqê xwe li min helal bikin.
Ez dimirim, bira gunehê wan hustiyê min da nemîne/
Wayê wayê wayê/ Xwedê mirat bike vê olayê/

Not: Husus ile lgili sözlü/yazılı kaynakları bana ulaştıran kıymetli dostlarımız/hemşerilerimiz, Bingöl Üniversitesi’nde “Dengbejlik” üzerine doktora yapan Türkan Tosun ve ‘Dengbej Reso’, ‘Dengbej Şakiro’ kitaplarının muharriri Ömer Güneş’e teşekkürler/Mala wan ava…

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

php shell shell indir hacklink cialis fiyat viagra sipariş vigrande kamagra jel viagra fiyat hacklink cialis fiyat lidyabet slotbar