2020, toplumun bilime bakışını değiştirdi

2020, toplumun bilime bakışını değiştirdi

Jim El Halili

Geçmişte, Covid öncesi sakin ve temiz vakitlerde, bilim insanlarının toplumda oynadıkları rol çok daha kolay görünüyordu. Sıkıntı işimizi halka açıklamaya geldiğinde, nerede durduğumuzu biliyorduk. Bu yer, yeni bir parçacığa yahut öte gezegene dair bir keşfi duyurmak üzere heyecan vericiydi; veya günlük tecrübelerden çok uzak olan bahisleri anlamaya çalışan kayıtsız bir dünya tarafından büsbütün görmezden geliniyordu. Şu anda inanması imkânsız üzere görünüyor olsa da geçmişte -bugünün neredeyse üstün kahramanları yahut berbat adamları olan- epidemiyologların, immünologların ve virologların uzmanlık alanları hakkında konuşmak için kendilerine bir yayın saati yahut sütun verildiğini sadece hayal edebildikleri vakitler yaşandı.

Dünya nasıl da değişti. 2020 yılında halkın bilime dair iştahı, puslu zamanlardaki kesin bilgi arayışımız nedeniyle tatmin edilemez hale geldi; aslında, bilimin toplumdaki rolüne bakışta büyük bir değişime tanıklık ettik. Medya ve geniş halk kesitleri, bilimsel araştırmaların nasıl yürütüldüğünü ve argümanlarının nasıl sınandığını bilmek istedi ve bilim insanlarının kendi yollarını nasıl bulduklarını ve çalışmalarını nasıl ilettiklerini daha evvel hiç olmadığı kadar detaylı biçimde inceledi. Yani, bu en güç yıllardan bizi ileriye taşıyacak kimi olumlu şeyler varsa, bunlardan biri, Sars-CoV-2 virüsünü manaya ve onu yenmenin yollarını bulma yarışının daha geniş bağlamda bilimsel araştırma uğraşlarının pahasını vurgulaması olabilir.

BİLİMİN SALGINLA İMTİHANI

Salgından evvel, uzmanların görmezden gelinmesi konusunda telaş verici bir kültürel devir yaşanmış, güya beşerler onlardan bıkmıştı: Buna rağmen, bu yıl, ister kolay hijyen, toplumsal aralık, yüz maskesi kullanma yahut aşı yaptırma üzere mevzularda, isterse de ‘bilime güvenin’ ve ‘bilimsel tavsiyelere uyun’ üzere davetlerde olsun, halk büyük oranda süratli bir biçimde cevap verdi. Bilim insanları için bu durum yeni bir zahmeti ortaya çıkardı: Bu, spot ışıkların altına çıkan birçok kişi tarafından hevesle kabul edilen bir problemdi.

Onların işi, heyecan verici keşifler hakkında halkın zararsız merakını beslemek değildi -geçen yıl da bu türlü değildi-; bundan çok, siyaset yapıcılara yol göstermek, daha geniş bağlamda kamuoyuna bu tavsiyelerin bir sonucu olarak kabul edilen ve çoğunlukla dayanak görmeyen siyasetlere münasebet sağlamak ve tıpkı vakitte dünyanın dört bir yanında görünmez bir düşmanı anlamaya ve onu yenmeye çalışan laboratuvar araştırmalarının ilerlemesidir.

Geçtiğimiz yıl boyunca, birçok bilim insanı sadece hayat kurtarma gayesini taşıyan bir yarışta her zamankinden daha süratli ve sert şartlarda çalışmak zorunda kalmadı, tıpkı vakitte gerçekleştirdikleri ilerlemeler hakkında sistemli biçimde bilgilendirme yapmaları gerekti. Bu vakit zarfında, bilimin içerdiği ve belirsizliğin değeri, sonuçların tekrarlanabilirliği, data birikimi aracılığıyla bir fotoğrafın evreli biçimde tamamlanması ve bu fotoğraf eksik olduğunda kusur yapmanın kaçınılmazlığı üzere süreçleri ve bilimsel bilginin nasıl kazanıldığını açıklamak zorunda olduklarını fark ettiler.

TOPLUM GERÇEK BİLGİ ARAYIŞINDA

Bu harekete geçme davetinin başarısı, günlük bilim haberleri ve tavsiyeleri konusunda basının ve halkın açlığını beslemek açısından o kadar başarılı oldu ki, artık çabucak herkesin üstel eğriler, yanlış olumlular ve R pahaları hakkında en azından temel bir anlayışa sahip olması gerektiğini düşünmek akla yatkın görünüyor. Bu çeşitten teknik kavramlar, artık tıpkı hava durumu hakkında konuştuğumuz üzere rahatça ve tertipli biçimde tartışılıyor. Bilimin büyük kısmı birçok insan tarafından bilinmese de halkın bilime ve bilim beşerlerine olan itimadı tahminen de hiç olmadığı kadar yüksek bir düzeye ulaştı. Ve artık, bu felâketvari yılın sonuna gelmişken, bilim, her biri virüse karşı çaba etmek maksadıyla kendine has moleküler mühimmat üretmek için genetik talimatlar veren etkileyici bir aşı yelpazesi üreterek, engebeli seyahatinden muzaffer bir halde çıkıyor.

Tahminen artık tüm bu büyük bilimsel beyinler araştırma laboratuvarlarının sakin ortamına geri dönecek ve daha az medyatik biçimde kaldıkları yerden çalışmalarına devam edecekler. Muhtemelen bu türlü olacak. Ama bilimsel metot hakkındaki tüm bu konuşmalar, herkesin iletisi almadığı ve konuşmaların birçoklarının tartışmalı olduğu gerçeğinin de altını çiziyor. Ve bundan dolayı, 2021’de hepimiz bilimin sunduğu araçları kullanmalıyız: Bu, yanılgıları ve yanlış bilgileri ortadan kaldırmak için emniyetli delil, eleştirel düşünme, açık tartışma ve yeni bilgiler ışığında fikirlerimizi gözden geçirmeye yönelik bir istektir. Bu konu, önümüzdeki hafta ve aylarda hayati bir kıymete sahip olacak.

KAYGILARIN ÜSTESİNDEN DOĞRULARLA GELİNİR

Kitlesel aşılama programlarının başlaması nedeniyle kusurlu bir güvenlik hissine kapılan birçok insanın, kendilerini Covid-19’un da Noel tatiline girdiğine ikna ederek gardlarını düşürmesinden tasa ediyorum. Başka yandan, aşının güvenilirliği hakkında kâfi denetimler yapılmadan çok süratli bir halde uygulamaya geçilmesi nedeniyle telaşlı olan ya da daha aptalca, genel olarak aşılardan kaçınılması gerektiğine inanarak aşılanmayı reddedecek kıymetli bir azınlık da kelam konusu. Bu durumda, bilhassa de virüsün kendisinden daha süratli yayılabilirken, toplum bu tıp yanlış bilgilere nasıl reaksiyon vermeli?

İnsanların Covid salgınının bir aldatmaca olduğu ya da aşıların zihin denetim aracı olarak kullanılacağı üzere saçma ve yanlış anlatılara inanma eğilimi, gerçek bir tasa kaynağı olabilir mi? Doğal ki olabilir. Pekala bu şaşırtan mı? Tam olarak değil; zira komplo teorileri yeni bir olgu değildir. Dedikodu yapmak, uydurmak, abartmak insan tabiatına dahildir; iktidardakiler ise politik yahut finansal emelleri doğrultusunda ebediyen propaganda yahut gerçeğin çarpıtılması araçlarını kullanacaktır. Bilgi bombardımanı yaşadığımız bir çağda, birçok insanın gerçeği palavradan ayırması sıkıntı olabilir; zira çok fazla insan ‘zayıf bilgi okuryazarlığı’ diye isimlendirebileceğimiz bir sorun yaşamaktadır.

Hepimiz karşılıklar arıyoruz lakin nereye bakacağımızı ve kime güveneceğimizi bilmemiz gerekiyor. Örneğin yeni Covid aşılarını ele alalım: Bilim insanları, yeni aşıların inançlı ve tesirli olup olmadığını öğrenmek için yürütülen ve on binlerce gönüllüyü kapsayan rastgele denetim çalışmalarının mümkün olduğunca düzgün olduğunu pek âlâ anlıyorlar. Bunlar, ispata dayalı bilimin altın standardıdır. Pekala bu sağlam bilgi toplama süreci daha yaygın biçimde halk tarafından da anlaşılıyor mu? Aşılar üzere hususlarda anlatılan uydurma öykülerin akıntısına kapılacak birçok insan mevcut; bu düzmece öykülerin büyük kısmı ideolojik olarak yönlendirilmektedir ve çevrimiçi ortamda basitçe ulaşılabilir durumdadır.

BİLGİNİN SİYASALLAŞMASINI ENGELLEMELİYİZ

Bilimsel bilginin siyasallaşması bu yıl çağ atladı lakin hayatımız üzerinde bu kadar direkt bir tesiri olduğunda muhtemelen bu durum kaçınılmazdır. Bilhassa salgın esnasında kutuplaşmış görüşlerden oluşan bu mayın tarlasında gezinmek, hem bilim insanları hem de bilim insanı olmayanlar için gerçek bir zahmet oldu. Öbür yandan, bu durum bizi, akılcı ve eleştirel düşünmenin ehemmiyetini açık ve samimi bir halde müzakere etmekten ve tartışmayı sürdürmekten caydırmamalı.

Bütün bunlar değerli lakin sırf salgından kurtuluşumuzu görmek için değil. Önümüzde yatan birçok çaba için, yanlış bilgilerle gayret etmek ve toplumun bilime olan itimadını korumak gerekir. 21’inci yüzyılda insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük sıkıntılarla başa çıkabilme hüneri, ister iklim krizi olsun, ister hastalıkları ve yoksulluğu ortadan kaldırmak, ister yaşanacak yeni salgınlar, ister yalnızca kendimiz ve kozmostaki yerimiz hakkında daha fazla bilgi edinmek olsun, her şey açıklık ve işbirliğine bağlı.

İnsanlığın hayatta kalmasını sağlamanın yükünü omuzlamak sadece bilim beşerlerine bırakılmamalı. Siyasetçiler, medya ve halkın tamamı, tıpkı geçen yıl olduğu üzere, oynaması gereken bir role sahip. Tahminen de 2020 boyunca öğrendiğimiz bu yeni dersler, karanlık Covid bulutu karşısında gerçek bir umut ışığı olabilir.

Makalenin yepyenisi The Guardian gazetesinde yayımlanmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

php shell shell indir hacklink cialis fiyat viagra sipariş vigrande kamagra jel viagra fiyat hacklink cialis fiyat lidyabet slotbar grandpashabet